RKD STUDIES

Op Een pelgrim legt een gelofte af om een pelgrimage te ondernemen (afb. 1), een werk dat samen met het volgende stuk (2.4.2) deel uitmaakte van een incomplete serie, zien we een ondertekening (afb. 2) in krijt die heel vlot en los is opgezet.¹ Vooral in de kardinaal aan de tafel is goed te zien hoe hoekige lijnen en open rechthoeksvormen de plooien aanduiden. In diezelfde figuur is een overvloed aan arceringen zichtbaar. Vanuit de knie waaieren dicht opeen geplaatste, lange parallelle arceringen naar beneden uit, waarschijnlijk om het onderbeen onder de kleding vorm te geven. De schaduwvlakken op de bovenarm en de rug van de kardinaal zijn heel zorgvuldig met een veelvoud aan schuin lopende parallelle lijnen voorbereid. Op de rug lopen deze nog dichter bijeen geplaatste lange verticale lijnen over de plooien heen en wordt de ondergrond bijna volledig afgedekt. Onderaan buigen de lijnen af om de vorm van de bilpartij aan te duiden. In de andere figuren is minder aandacht aan het licht-donker modelé geschonken en bij de figuren rechts zit slechts een enkele partij met arcering. Schaduw en ronding van de zuil die de scènes scheidt, zijn met verschillend gespatieerde horizontale arceringen aangegeven.

Deze los opgezette ondertekening was slechts een voorlopige stap in het creatieve proces, want er vallen veel wijzigingen waar te nemen bij het uitwerken in verf. Zo zijn de voorwerpen op de tafel veranderd, werden objecten aan de gordel van de vertrekkende pelgrim niet uitgevoerd, en voegde de kunstenaar de hond en beide kruiken in de voorgrond zonder voorbereidende tekening toe over de ondergrond heen.

Een pelgrim door de duivel misleid (afb. 3) toont net als het voorgaande paneel (2.4.1) een vlotte ondertekening (afb. 4) in krijt.² Weliswaar zijn de hoekige vormen iets minder prominent, maar de wijze waarop de plooien links in de rok van de pelgrim en rechts in die van de duivel met dicht op elkaar geplaatste lijnen zijn voorbereid, is vergelijkbaar. Daarbij is het schaduwvlak in de rok van de duivel over de plooilijnen heen aangegeven, vergelijkbaar met de manier waarop dat in de kleding van de kardinaal op het andere met IRR onderzochte werk uit de serie is gedaan. Het landschap in de achtergrond is met heel snel geplaatste, golvende lijnen ondertekend.

Ook hier werd nog volop veranderd tijdens het creatieve proces. Het opmerkelijkst is dat in de achtergrond links een heel andere voorstelling was ondertekend, met twee figuren, waarvan de rechter op basis van de bokkenpoten als duivel kan worden gezien. Ze zijn veel groter van formaat dan de figuurtjes bij de herberg die in het geschilderd oppervlak voorkomen. De ondertekende figuren zijn in een landschap afgebeeld met (langgerekte) ovalen voor boomkruinen. Andere landschapsvormen zijn eveneens anders ondertekend dan uiteindelijk geschilderd en rechts waren ter hoogte van de dubbele brug aanvankelijk twee scherpe spitsen gepland. In het landschap tussen de hoofden van de pelgrim en de duivel komen in de ondertekening vormen voor die afwijken van het verfoppervlak, maar deze zijn niet gemakkelijk te interpreteren. In plaats van de schoenen om de nek van de duivel waren meer en langere ovale vormen ondertekend. Kortom, ook in deze voorstelling is de ondertekening niet meer dan een voorlopige stap, waarbij wel het licht-donker modelé zoals gearceerd vrij nauwkeurig in de schildering werd overgenomen.