RKD STUDIES

Het paneeltje met Lot en zijn dochters (afb. 1) in Detroit heeft een ondertekening (afb. 2) die is uitgevoerd in krijt met soms golvende en wat onrustige contourlijnen, voor het binnenwerk zien we ook haakvormen.¹ Vooral in de figuren valt veel ondertekening te detecteren, met arceringen, die deels vormend zijn, maar vrijwel alleen parallel lopen. Mogelijk bevindt zich kruisarcering in de diepe plooival bij de rechterknie van de zittende dochter. Er komen veel kleine, wat onrustige partijtjes voor met parallelle arceringen die in verschillende richtingen lopen. Het landschap is ook vrij uitvoerig ondertekend en gearceerd. Bij de stoet rechts zitten in de allerkleinste figuurtjes daarachter mogelijk ook wat lijnen, maar anderzijds lijken ze over de ondergrond heen te zijn geschilderd. In dit schilderij zien we in enkele van de zeer langgerekte figuren vreemde plooival in verf met afgeronde vormen, bijvoorbeeld op het linkerbeen van de staande dochter of op de linkerarm van Lot. Deze werd al in de ondertekening voorbereid.

De figuren zijn vrij letterlijk nagevolgd, het landschap is iets vrijer uitgewerkt, met verschuivingen en elementen die niet of anders werden geschilderd.

Van De wegzending van Hagar te Wenen (afb. 3) tonen de drie met IRR opgenomen details een vrij losse, schetsmatige ondertekening (afb. 4), uitgevoerd in krijt.² Met contourlijnen en veel arceringen zijn de vormen opgezet. In de kleding vallen enkele kenmerkende vormen op, zoals lijnen die in een lusje eindigen of een lijn met aan weerskanten een afgeronde vorm. De vegetatie is met heel losse ronde halen opgezet, terwijl in de architectuur golvende lijnen voorkomen. De schaduwmodellering is met veel arceringen voorbereid. Deze lopen veelal parallel, zijn verschillend van lengte en soms vormend; voor de diepste schaduwen bevinden zich her en der kruisarceringen. In de architectuur lopen de arceringen horizontaal en zijn ze soms met elkaar verbonden.

Bij het uitwerken in verf is de ondertekening vrij nauwkeurig gevolgd, in elk geval in de opgenomen details. Wel loopt de stok van Abraham over de ondergrond heen, zonder voorafgaande ondertekening.

In Darmstadt bevindt zich De wegzending van Hagar (afb. 5) met dezelfde compositie als die in Wenen (2.2.2a). Met IRR is een ondertekening (afb. 6) te detecteren, die waarschijnlijk is uitgevoerd in krijt. De vormen zijn los en vlot neergezet en arceringen zijn vooral in de diepere schaduwen aanwezig, ze beperken zich tot parallelle arceringen. Het betreft zeker geen mechanische herhaling van Wenen, zoals het geval is bij de De heiligen Antonius en Paulus in de wildernis (zie 2.1.5a, 2.1.5b), want er is in Darmstadt een aantal veranderingen te observeren. Zo is het linkerbeen van Ismael in de ondertekening meer naar achteren weergegeven, terwijl de jongen in het geschilderd oppervlak het been naar voren strekt. Verder bevindt zich op dit been een ondertekende versie van de kleding die tot op de kuit doorliep. Ook is de rechtervoet van Hagar in de ondertekening amper zichtbaar en loopt de punt van het kleed lager door, terwijl in verf juist meer van de voet valt waar te nemen. Mogelijk liep in de ondertekening Abrahams mantel rechtsonder puntiger toe en was diens hoofddeksel ronder van vorm. In het geschilderd oppervlak te Darmstadt komen dus wijzigingen voor ten opzichte van de ondertekening. De versie te Wenen daarentegen sluit al in de ondertekening aan bij het oppervlak van Darmstadt, wat doet vermoeden dat Darmstadt het origineel is en Wenen een herhaling ervan. Opmerkelijk is evenwel dat in beide schilderijtjes de stok die Abraham vasthoudt over de onderliggend verflagen heen is toegevoegd. Op basis daarvan zou verondersteld kunnen worden dat beide versies tegelijkertijd tot stand kwamen. Daarbij lijkt het echter niet om eenzelfde kunstenaar te gaan, want ten opzichte van Wenen is de ondertekening in Darmstadt wat trefzekerder en vlotter, terwijl we in Wenen meer schetsende multiple contour lines zien. De arceringen in Wenen lijken wat beheerster en braver en zijn eerder op te vatten als ‘uitleg’ voor de schildering. In Darmstadt zijn het landschap en de architectuur niet zo sterk gearceerd. Bovendien komen de lusjes en hoekjes van de versie in Wenen niet voor in die van Darmstadt.

Ook in de schilderwijze wijken de voorstellingen van elkaar af, wat vooral blijkt uit de meer op hoogsels gebaseerde techniek in Wenen. Mogelijk bevestigt de werkwijze in deze twee schilderijen het idee dat meerdere kunstenaars actief waren in eenzelfde werkplaats.

afb. 5
atelier van Pseudo Jan Wellens de Cock
De wegzending van Hagar en Ismaël (Genesis 21:8-21), jaren 1510 of 1520
Darmstadt, Hessisches Landesmuseum (Darmstadt), inv./cat.nr. GK 1150

afb. 6
IRR-detail