Voorwoord
Deze RKD Study gaat over de schilderijen van een raadselachtige kunstenaar uit de vroege zestiende eeuw. In het verleden had hij verschillende namen: Jan de Cock, Jan Wellens de Cock, Meester J. Kock. Bij gebrek aan een betere oplossing noemen we hem vooralsnog – in navolging van de online catalogus van het Rijksmuseum uit 2009 – Pseudo Jan Wellens de Cock. Op de naam van deze meester staat een klein oeuvre van zo’n veertig schilderijen, dat we hier presenteren. Doorgaans wordt aangenomen dat ze werden gemaakt in Antwerpen of Leiden.
De Study bestaat uit twee delen. Om te beginnen biedt Suzanne Laemers een overzicht wat betreft de naamgeving en historiografie van de meester. Sinds 1912 hebben generaties van kunsthistorici zich over Pseudo Jan Wellens de Cock en zijn geschilderde oeuvre gebogen. Wat waren hun opvattingen over de herkomst van de meester en over de plaats(en) waar hij zou hebben gewerkt? En is het aan hem toegeschreven oeuvre eigenlijk wel geschilderd door één kunstenaarspersoonlijkheid, of zijn er verschillende handen te onderscheiden?
Vervolgens geeft Margreet Wolters een overzicht van onderzoek met infraroodreflectografie (IRR) naar de ondertekeningen van de meester. Na een introductie presenteert zij per schilderij de resultaten van het onderzoek met infraroodreflectografie, met een korte duiding van wat er uit dit onderzoek kan worden opgemaakt.
De Study biedt dus niet meer dan een stand van zaken – een verhaal met een open einde. We bieden geen pasklare oplossing voor de identiteit van de kunstenaar en we geven ook geen definitieve conclusies over de ondertekeningen. Ons doel is het borgen van onderzoeksmateriaal en kennis voor toekomstige generaties.
De initiatiefnemer van deze RKD Study is Jan Piet Filedt Kok, voormalig hoofdconservator vroege Nederlandse schilderkunst van het Rijksmuseum en professor emeritus atelierpraktijken en materieel-technisch onderzoek in de kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Het was zijn idee om de resultaten van het materieel-technisch onderzoek dat op verschillende momenten naar werken van Pseudo Jan Wellens de Cock is verricht, samen te brengen en toe te voegen aan de database RKDtechnical.
De eerste onderzoeken naar schilderijen van de meester vonden plaats door J.R.J. van Asperen de Boer in de jaren 1990, toen details van enkele werken door middel van fotografische vastlegging werden gedocumenteerd. In dezelfde jaren werden de opnames van enkele schilderijen in Wenen gemaakt door Peter van den Brink en Margreet Wolters. Tijdens onderzoek voor de bestandcatalogus Early Netherlandish Painting van het Rijksmuseum in Amsterdam (2009) werden de meeste geschilderde oppervlakken volledig met IRR vastgelegd. Verdere onderzoeksessies, door Arie Wallert, Jan Piet Filedt Kok en Margreet Wolters, vonden plaats in Museum De Lakenhal in Leiden tijdens de tentoonstelling Lucas van Leyden en de Renaissance (2011). In de loop der jaren werd bovendien via veilinghuizen materiaal van enkele andere schilderijen ontvangen. Zo is gaandeweg een substantieel corpus aan IRR-materiaal bijeengebracht, zij het met enige verschillen in kwaliteit en volledigheid, dat nu geborgd is in RKDtechnical. Deze Study biedt daarbij context en achtergrond.
Zonder Jan Piet Filedt Kok was deze Study niet tot stand gekomen. We zijn hem zeer dankbaar voor zijn initiatief en vele adviezen.
Suzanne Laemers
Margreet Wolters
Yvonne Bleyerveld